Haiti: OHCHR yaonya jinsi magenge yanavyozidisha hali mbaya ya haki za binadamu

Umoja wa Mataifa leo umeonya kuwa Haiti inaendelea kukabiliwa na janga kubwa la usalama na haki za binadamu, huku magenge ya uhalifu yenye silaha yakipanua wigo wa maeneo yao, raia wakinaswa katikati ya ghasia za magenge na operesheni za usalama, na huduma muhimu zikizidi kuwa ngumu kufikiwa.

Akiwasilisha taarifa yake katika kikao cha 63 cha Baraza la Haki za Binadamu mjini Geneva Uswisi Mkuu wa Haki za Binadamu wa Umoja wa Mataifa, Volker Türk, amesema, “Moyo wangu unaenda kwa wananchi wa Haiti ambao mara nyingi wamenaswa katikati ya ghasia za magenge na hatua kali za kiusalama.” Kati ya Januari 1 na Septemba 11 mwaka huu, Ofisi yake imeandika kumbukumbu ya watu wasiopungua 5,700 waliouawa au kujeruhiwa na magenge au wakati wa operesheni dhidi yao.

Zaidi ya watu 230 wametekwa nyara na zaidi ya wanawake na wasichana 1,000 wamebakwa, ingawa Türk amesema takwimu halisi huenda zikawa kubwa zaidi.

Magenge ya uhalifu yanateka maeneo mapya

Türk amesema licha ya vikosi vya usalama kupata mafanikio katika kudhibiti baadhi ya shughuli za magenge katika maeneo ya mji mkuu Port-au-Prince, makundi hayo yanaendelea kubadilisha mbinu, kujizatiti upya na kupanua wigo wa maeneo yao.

Mashambulizi ya hivi karibuni katika maeneo ya Kenscoff na Gressier, pamoja na kuongezeka kwa uwepo wa magenge katika eneo la Sud-Est, yanaashiria mkakati wa kutwaa maeneo mapya na njia muhimu za usafirishaji.

Mkuu huyo wa Haki za Binadamu amesema hali hiyo inatishia utulivu nchini Haiti na maeneo ya jirani.

Ameeleza kuanza kwa operesheni za Kikosi cha Kudhibiti Magenge ya uhalifu, kilichoidhinishwa na Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa, kuwa ni hatua iliyosubiriwa kwa muda mrefu kuelekea usalama zaidi.

Hata hivyo, amesema kikosi hicho bado kiko chini sana ya nguvu kinachohitajika kuwa nayo na ametaka kipelekwe kikamilifu na kwa haraka, huku kikihakikisha ulinzi madhubuti wa haki za binadamu.

© UNICEF/Ralph Tedy Erol Maelfu ya familia zinaendelea kukimbia nyumba zao huko Port-au-Prince kutokana na vurugu zinazohusiana na makundi ya kiroho.

Operesheni za usalama zaibua wasiwasi

Wakati huo huo, Türk ameonya kuwa operesheni za utekelezaji wa sheria zinaendelea kuibua wasiwasi mkubwa wa haki za binadamu.

Tangu mwanzoni mwa mwaka, zaidi ya nusu ya wahanga wote wameuawa au kujeruhiwa katika mazingira ya operesheni za kiusalama, huku mamia ya watu wakiripotiwa kupigwa na risasi zilizopotea na ndege zisizo na rubani zinazobeba vilipuzi.

Ingawa idadi ya mauaji ya kiholela yanayofanywa na vitengo maalumu vya polisi imepungua kwa karibu nusu ikilinganishwa na mwaka 2025, watu wanaodaiwa kuhusishwa na magenge bado wanaendelea kuuawa bila kufikishwa mbele ya sheria.

Türk pia amesema makundi yanayodaiwa kujilinda yamewaua au kuwajeruhi takriban watu 280 mwaka huu. “Operesheni za utekelezaji wa sheria zinaendelea kuibua wasiwasi mkubwa kuhusu matumizi ya nguvu yasiyo ya lazima na yasiyo na uwiano,” amesema, akisisitiza kuwa operesheni zote za usalama, iwe zinafanywa na Serikali au wahusika binafsi, lazima zizingatie sheria za kimataifa za haki za binadamu.

Watoto wananaswa katika ghasia

Janga hilo pia linawaathiri vibaya watoto nchini Haiti. Türk amesema kati ya asilimia 30 na 50 ya wanachama wa magenge ya uhalifu ni watoto, huku uandikishaji na matumizi ya watoto na magenge ukikaribia kuongezeka mara tatu mwaka 2025.

Watoto wanatumiwa, kusafirishwa na kunyanyaswa, wakati mifumo ya kuwalinda na kuwawezesha kurejea katika jamii bado haitoshi. “Kwa watoto wengi nchini Haiti, kujiunga na genge kunaweza kuwa njia pekee ya kuishi,” amesema. “Lakini hakuna mtoto anayepaswa kulazimishwa kuchagua kati ya maisha yake mwenyewe na usalama wa majirani zake.”

Hali ya kibinadamu kwa ujumla ni mbaya vilevile, zaidi ya nusu ya wananchi wa Haiti wanakabiliwa na ukosefu mkubwa wa chakula, asilimia 40 hawapati huduma za msingi za afya, na karibu watu milioni 1.5 wamekimbia makazi yao kwa lazima.

© UNICEF/Herold Joseph Msichana mdogo ameketi katika kambi ya muda iliyoandaliwa kwa ajili ya watu waliokimbia makazi yao kutokana na vurugu.

Magereza yamefurika, uchaguzi wa kuaminika wazua mashaka

Türk pia ameeleza hali mbaya katika magereza ya Haiti, ambayo kwa wastani yanafanya kazi kwa zaidi ya mara tatu ya uwezo wake rasmi.

Angalau watu 125 wamefariki dunia wakiwa kizuizini mwaka huu pekee. “Magereza yamefurika kupita kiasi, yakiwa katika hali zisizo za kibinadamu na za kudhalilisha,” amesema.

Akizungumzia mabadiliko ya kisiasa nchini humo, Türk amesisitiza kuwa uchaguzi huru na wa haki ndio njia pekee halali ya kurejesha utawala wa kikatiba. Hata hivyo, kutokana na hali ya sasa ya usalama na haki za binadamu, amesema ni vigumu kuona namna mazingira muhimu ya kufanyika kwa uchaguzi wa kuaminika baadaye mwaka huu yanaweza kuwepo.

Pia amesema watu wanaohusika na ukiukaji mkubwa wa haki za binadamu na dhuluma hawapaswi kuruhusiwa kugombea uchaguzi.

Hatua dhidi ya silaha na uwajibikaji

Türk amesema janga la Haiti lina mizizi iliyochangamana, ikiwemo tamaa na kutokuwapo kwa uwajibikaji, ndani na nje ya nchi.

Ametaka vikwazo viwalenge si viongozi wa magenge pekee, bali pia wale wanaofadhili, kuendesha na kunufaika na mitandao ya uhalifu.

Pia amezitaka nchi kutekeleza kikamilifu zuio la silaha lililowekwa na Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa na kuchukua hatua za haraka kukomesha biashara haramu ya silaha na risasi zinazoingia Haiti.

Türk amesema mwaka 2026 pekee, zaidi ya watu 220,000, wakiwemo karibu watoto 20,000, wamerudishwa kwa lazima Haiti kutoka nchi kadhaa katika eneo hilo, akionya kuwa wengi walikimbia kwa ajili ya kuokoa maisha yao na huenda wakakabiliwa tena na hatari baada ya kurejeshwa.

Mkuu huyo wa Haki za Binadamu ametaka kuungwa mkono kikamilifu kwa Kikosi cha Kukandamiza Magenge, kuimarishwa kwa mifumo ya mahakama ya kuchunguza ukatili mkubwa, ukatili wa kingono na uhalifu wa kifedha, pamoja na jumuiya ya kimataifa kuendelea kuiangazia Haiti. “Wale wanaonufaika kutokana na hali ya sasa ya machafuko wameazimia kuiona Haiti ikishindwa,” amesema Türk. “Hatuwezi kuruhusu hilo litokee. Tunahitaji macho yote yaelekezwe Haiti.”