Mbio za uchaguzi wa Katibu Mkuu wa UN: Jinsia, jiografia na ushawishi wa Kisiasa vyamulikwa
Mbio za uchaguzi wa Katibu Mkuu wa UN: Jinsia, jiografia na ushawishi wa Kisiasa vyamulikwa
Masuala ya UM
Kwa nini ni muhimu:
Uteuzi wa Katibu Mkuu wa 10 wa Umoja wa Mataifa, atakayechukua madaraka kuanzia Januari 2027, unaweza kuathiri diplomasia ya kimataifa, mwitikio wa migogoro duniani, na mwelekeo wa mfumo wa ushirikiano wa kimataifa kwa muongo ujao.
Maswali makuu katika mchakato huu ni:
- Katibu Mkuu ajaye atatoka nchi gani?
- Je, kwa mara ya kwanza mwanamke atachaguliwa kuongoza Umoja wa Mataifa ?
- Wanachama 5 wa kudumu wa Baraza la Usalama (P5) watawezaje kushinda tofauti zao za kisiasa katika dunia iliyogawanyika zaidi?
Kumbusho kuhusu jukumu la Katibu Mkuu
Katibu Mkuu ni Afisa Mkuu wa utawala wa UN na mwanadiplomasia wa juu, mwenye majukumu yafuatayo:
- Kuongoza Sekretarieti ya UN na operesheni zake za kimataifa
- Kuwasilisha Baraza la Usalama masuala yanayotishia amani ya dunia
- Kufanya kazi kama mpatanishi, mtetezi na sauti ya umma kuhusu migogoro ya kimataifa
- Kutekeleza maamuzi ya nchi wanachama
Uchaguzi utafanyika lini?
Muhula wa sasa wa António Guterres unaisha tarehe 31 Desemba 2026, hivyo Katibu Mkuu mpya anatarajiwa kuanza kazi tarehe 1 Januari 2027.
Mchakato tayari umeanza:
- Novemba 2025: Nchi wanachama zilialikwa kuwa zimeteua wagombea ifikapo tarehe 1 Aprili 2026
- Wagombea watahojiwa katika mijadala ya wazi ya UN tarehe 21 hadi 22 Aprili 2026
- Baraza la Usalama litajadili wagombea kwa faragha ifikapo mwisho wa Julai 2026
- Baraza Kuu la UN litaridhia uteuzi mwishoni mwa 2026
Kwa kawaida, uamuzi hufanyika kati ya Agosti na Oktoba.
Wagombea ni akina nani?
Kwa sasa, wagombea saba wametangazwa:
- Michelle Bachelet (Chile)
- María Fernanda Espinosa (Ecuador)
- Rafael Grossi (Argentina)
- Rebeca Grynspan (Costa Rica)
- Olara Otunnu (Uganda)
- Carolyn Rodrigues Birkett (Guyana)
- Macky Sall (Senegal)
Kwa kawaida, wagombea huwa wanadiplomasia, Mawaziri Wakuu, au viongozi wa kimataifa.
Mfumo wa uteuzi unavyofanya kazi
- Wagombea lazima wateuliwe na angalau nchi moja mwanachama wa UN
- Nchi inaweza kuteua mgombea mmoja (peke yake au kwa ushirikiano)
- Kujiteua binafsi hairuhusiwi
- Wagombea wengine wanaweza kuongezwa hata baada ya tarehe ya mwisho
Kanuni zisizo rasmi:
- Raia wa nchi tano za kudumu za Baraza la Usalama (China, Ufaransa, Urusi, Uingereza, Marekani) hawateuliwi
- Hakuna mfumo rasmi wa mzunguko wa kanda, lakini baadhi wanaamini ni zamu ya Amerika ya Kusini
Nguvu ya Baraza la Usalama na Baraza Kuu
Katibu Mkuu huteuliwa na Baraza Kuu lenye wanachama 193 kwa mapendekezo ya Baraza la Usalama.
Ili kuchaguliwa, mgombea lazima:
- Apate kura nyingi katika Baraza la Usalama
- Asipate kura ya turufu (veto) kutoka kwa mwanachama yeyote wa kudumu (P5)
- Kura za majaribio hufanyika hadi kupatikane mgombea anayekubalika bila veto.
Je, mwanamke anaweza kuchaguliwa?
Shinikizo linaongezeka, lakini hakuna uhakika:
- Katika miaka 80 ya UN, hakujawahi kuwa na Katibu Mkuu mwanamke
- Nchi wanachama zinahimizwa kuteua wanawake
- Lakini jinsia si kigezo rasmi cha uteuzi
Siasa za Baraza la Usalama
Uamuzi wa mwisho unategemea sana makubaliano ya P5. Migogoro ya hivi karibuni (Gaza, Ukraine, Iran) imeonesha ugumu wa kufikia makubaliano.
Makatibu Wakuu waliopita
- António Guterres (Ureno), 2017–2026
- Ban Ki-moon (Korea Kusini), 2007–2016
- Kofi Annan (Ghana), 1997–2006
- Boutros Boutros-Ghali (Misri), 1992–1996
- Javier Pérez de Cuéllar (Peru), 1982–1991
- Kurt Waldheim (Austria), 1972–1981
- U Thant (Myanmar), 1961–1971
- Dag Hammarskjöld (Sweden), 1953–1961
- Trygve Lie (Norway), 1946–1952