FAHAMU: Kikao Maalum cha Dharura cha Baraza Kuu la Umoja wa Mataifa ni nini na kwa nini ni muhimu?

Wakati Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa likishindwa kutekeleza jukumu lake kuu la kudumisha amani na usalama wa kimataifa, kama ilivyo sasa kufuatia mlipuko wa mgogoro wa hivi karibuni wa Israeli na Palestina ulioanza Oktoba 7, Mkutano Mkuu unaweza kuzingatia suala hilo mara moja katika kikao maalum cha dharura na kupendekeza kwa wanachama wake hatua za pamoja za kudumisha au kurejesha amani na usalama wa kimataifa kama ilivyoainishwa katika azimio la Mkutano Mkuu la “Kushirikiana kwa amani” la tarehe 3 Novemba 1950.

Nchi Wanachama wa Umoja wa Mataifa wanaweza kuomba Rais wa Baraza Kuu kuitisha kikao hicho maalum cha dharura kwa madhumuni ya kutoa mapendekezo sahihi ya hatua za pamoja, ikiwa ni pamoja na kuomba kusitishwa kwa mapigano, na katika tukio la kukosekana kwa amani au kitendo cha ukatili, kama chaguo la mwisho, matumizi ya nguvu za silaha inapobidi.

Katika mkutano wa kwanza wa kikao maalum cha dharura au wakati kikao hicho kinapoanza tena, kama kilivyo kwa kikao cha kumi sasa, Mkutano husaidia kusikia hoja kutoka kwa nchi au nchi husika. Wanachama wanajadili suala hilo na kupiga kura juu ya rasimu ya azimio.

Ikiwa azimio litapitishwa na 2/3 ya wanachama wa Mkutano Mkuu, azimio hilo lisilo la kisheria la Mkutano Mkuu hutoa mwongozo kwa mataifa. Baadhi ya mazimio ya kikao maalum hapo awali yameweza kuomba maoni ya mshauri kutoka kwa Mahakama ya Kimataifa ya Haki (ICJ) na kuomba jeshi la kimataifa chini ya Umoja wa Mataifa kuingilia kati kudumisha na kusimamia kusitishwa kwa mapigano.

UN Photo/Evan Schneider Mkutano wa Kikao Maalum cha Dharura cha Baraza Kuu kuhusu hali ya ardhi ya Palestina inayokaliwa kimabavu na Israeli unaingia siku yake ya pili ya majadiliano.

Nini huchochea vikao maalum vya dharura

Kikao maalum cha dharura hufanyika haraka wakati Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa likishindwa kuafikiana. Hii hutokea pale mwanachama mmoja wa kudumu wa Baraza hilo (China, Ufaransa, Urusi, Uingereza, Marekani) anapotumia haki yake ya kupiga kura ya veto kuzuia azimio linalohusiana.

Ingawa matumizi ya veto pia yanaweza kujadiliwa haraka kwenye mkutano wa kawaida wa Mkutano Mkuu, vikao maalum vya dharura ni moja ya njia ambazo wanachama wa Umoja wa Mataifa wanatumia kuzungumzia masuala ya haraka ya amani na usalama.

Kushindwa kwa Baraza la Usalama kuafikiana juu ya azimio mbalimbali kulisababisha kundi la Wanachama wa UN kuwasilisha ombi kwa Rais wa Mkutano Mkuu.

Nini kinachofanya vikao hivi kuwa ‘maalum’

Katika miaka 73 iliyopita, vikao maalum vya dharura vimeitishwa mara 11 tu. Kikao cha 11 kilianzishwa baada ya kura ya "veto" ya Baraza la Usalama, siku sita tu baada ya uvamizi mkubwa wa Urusi nchini Ukraine mwaka 2022, na kusababisha azimio linalopokelewa sana juu ya mgogoro huo.

Kinachofanya kikao hiki kiwe ‘maalum’ ni kwamba licha ya kutokuwepo na mshikamano ndani ya Baraza la Usalama, nchi za dunia zinaweza kushughulikia masuala ya haraka ya amani na usalama kwa pamoja. Kwa ombi la Wanachama wa Umoja wa Mataifa au Baraza lenyewe, Rais wa Baraza Kuu  huwaita kikao maalum cha dharura ndani ya masaa 24.

Kanuni za kuanzishwa na kuongoza vikao hivi zilitungwa baada ya mlipuko wa mzozo wa Peninsula ya Korea mwaka 1950, wakati Mkutano Mkuu ulipokubali azimio la kihistoria la “Kushirikiana kwa amani.”

Pia tofauti kubwa ni kwamba, tofauti na Baraza la Usalama lenye wanachama 15, haki ya "veto" haiwezi kutumika katika Mkutano Mkuu wenye wanachama 193. Ikiwa 2/3 ya wanachama wa Mkutano Mkuu wataunga mkono, rasimu ya azimio itapitishwa.

Tofauti nyingine kati ya Baraza na Mkutano Mkuu ni kwamba azimio la Baraza la Usalama lina nguvu za kisheria, wakati maamuzi ya Mkutano Mkuu hayana nguvu za kisheria kwa serikali, lakini yana uzito mkubwa wa maoni ya dunia na mamlaka ya maadili ya jumuiya ya kimataifa.

UN Photo Waandishi wa habari wanafanya kazi hadi usiku katika Makao Makuu ya Umoja wa Mataifa wakati wa Kikao Maalum cha Dharura cha kwanza mnamo 1956.

Mahali pa migogoro: Mashariki ya Kati

Vikao 6 kati ya 11 vya dharura vya Mkutano Mkuu vinahusu Mashariki ya Kati.

Kikao cha kwanza kabisa cha aina hii kilifanyika mwaka 1956 kuzingatia makubaliano ya kusitishwa kwa mapigano ya Kiarabu-Israeli ya mwaka 1949, ambayo yalivunjwa kutokana na uwepo wa kijeshi wa kigeni katika eneo la Egypt karibu na Suez Canal.

Wakati wa kikao hicho, Mkutano Mkuu ulipitisha azimio ambalo lilimlazimisha Katibu Mkuu kuwasilisha ndani ya masaa 48 mpango wa kuanzisha, kwa idhini ya mataifa husika, jeshi la dharura la Umoja wa Mataifa na la kimataifa la kusimamia na kuhakikisha kusitishwa kwa mapigano.

Vikao vingine maalum vya dharura viliitishwa kuhusiana na masuala ya Mashariki ya Kati mwaka 1958, 1967, suala la Palestina mwaka 1980, na hali katika maeneo yaliyotekwa ya Kiarabu mwaka 1982.

Kikao kinafunguliwa saa 24 kwa siku

Kwa ombi la Wanachama wa Umoja wa Mataifa, mikutano ya kikao maalum cha dharura inaweza kuanzishwa tena wakati wowote, na imekuwa ikifanyika kwa miaka mingi.

Hali kama hiyo ilitokea wakati Baraza la Usalama liliposhindwa kufikia makubaliano na kundi la nchi kuwasilisha ombi la kuanzisha tena kikao cha dharura cha 10 cha Baraza Kuu.

Kikao hiki kilianzishwa kwa mara ya kwanza mwaka 1997 na kinahusu suala la vitendo haramu vya Israeli huko Yerusalemu Mashariki na maeneo mengine ya Palestina yaliyokaliwa na Israeli.

Kikao hicho kilipofanyika tena tarehe 26 Oktoba, Baraza Kuu lilisikiliza hoja kutoka kwa mwakilishi wa kudumu wa Palestina. Wanachama walifungua mjadala wa suala hilo.

Ingawa azimio hilo halina nguvu za kisheria, rasimu ya azimio inatoa wito mkubwa wa amani.